mapa występowania bursztynu w polsce

Biedrawina wspomina o poszukiwaniach bursztynu w II połowie XIX w. na terenie
miejscowości Gryźliny, na południowej Warmii. Wiercenia te wykazały ślady węgla 39 .
2. Następnie uczniowie odczytują wspólne wyniki i pokazują mapy z miejscami
występowania bursztynu w XVII-XIX wieku.
3. Z nowych badań coraz wyraźniej wynika, że nasi przodkowie zamieszkiwali nad Wisłą nawet nie od setek, ale od tysięcy lat. To jeszcze jednak nie oznacza, że byli oni Słowianami. W wielkiej dyskusji, która od prawie wieku wstrząsa polską nauką, wciąż padają błędne pytania. Pierwsze pisemne wiadomości o Słowianach pochodzą dopiero z VI wieku, z czasów […] 2. BUJAKOWSKA K., PARECKI A. 2004 - Dokumentacja geologiczna złoża bursztynu Górka Lubartowska w kategorii D. Przeds. Geol. Polgeol, NAG Państw. Inst. Geol., Warszawa, 602/2005. 3. CZURYŁOWICZ K. 2015 - Geologiczno-złożowe uwarunkowania nagromadzeń bursztynu w utworach paleogeńskich w rejonie Parczewa i Lubartowa. Bursztynowe zalega w złożach na głębokości od 3 do 9,5 m, a w pojedynczych przypadkach – na głębokości do 15 m. Większość znajdowanych tam brył bursztynu – 40-70% – to te o masie 5-500 g, mniejsze to 2-5g (20-30%) i poniżej 2g (10-20%). Wydobycie. Wydobycie bursztynu na skalę przemysłową w Ukrainie rozpoczęło się w 1993 Szkielet mamuta włochatego w Muzeum Geologicznym PIG w Warszawie. Fot. Adrian Grycuk. Lista polskich muzeów geologicznych i paleontologicznych, w których można obejrzeć kolekcje minerałów, kamieni szlachetnych, skał, skamieniałości, meteorytów, sfosylizowanego drewna oraz bursztynu. Aktualnie znajdują się na niej informacje o Site De Rencontre Francais A Londres. Każdy z nas słyszał legendy o zamiarach sfinansowania Przekopu Mierzei Wiślanej bursztynem, który zalegał w rzekomo nieprzebranych ilościach pod terenem budowy. Oczekiwania były olbrzymie, a skończyło się jak zwykle. 17 kg – tyle bursztynu wydobyto do tej pory (czerwiec 2021) na terenie Przekopu. W zależności od rozmiarów bryłek wartość bursztynów może być różna, jednak nieprzekraczająca kilku czy kilkunastu tysięcy złotych. Koszt Przekopu? Na tę chwilę to prawie 2 miliardy złotych. Ruszamy z polityką na naszym blogu? Spokojnie, pozostajemy w tematyce outdoorowej, a dokładniej: poszukiwania skarbów. Połów bursztynu – bałtyckiego złota Czy fiasko poszukiwań bursztynu na obszarze Przekopu oznacza, że nie warto zawracać sobie głowy złotem Bałtyku? W żadnym wypadku, o ile tylko poszukiwania traktujemy jako hobby, a nie jako źródło zarobku. Poławianiem bursztynu zainteresowałem się dopiero 3 lata temu, po przeprowadzce właśnie na Mierzeję Wiślaną. Jeśli zapragniesz wybrać się na poszukiwanie złota Bałtyku, warto odwiedzić ten rejon Polski. Jako ciekawostkę można dodać, że 90% światowych złóż bursztynu znajduje się w sąsiednim Obwodzie Kaliningradzkim. Czym jest bursztyn? To chyba największy skarb Polski, który nie jest ani minerałem, ani kamieniem. Rozmaita pod względem barwy bryłka – brązowa, czerwona, a nawet zielonkawa – powstaje z zastygłej przed milionami lat żywicy. Bursztyn to jedyny skarb Ziemi, a właściwie morza, którego nie poszukiwałem razem z ojcem, a to właśnie on jeszcze w latach 90-tych zaszczepił we mnie pasję do znajdywania skarbów. Jak skutecznie płukać złoto? Moja przygoda z poszukiwaniem skarbów Ziemi zaczęła się od złotego kruszcu. Po raz pierwszy na płukanie złota pojechałem ponad 20 lat temu z ojcem, który przekazał mi drogocenną wiedzę dotyczącą poszukiwań. Naszym El Dorado stała się wtedy Góra Poprzeczna w Czechach, jej strumienie i dawne wyrobiska. Niegdyś poszukiwano tu złota w kopalniach, których szyby rozciągały się siecią korytarzy o łącznej długości ponad 100 km. Złota można poszukiwać też w Polsce. Dzięki wiedzy przekazanej przez ojca mogę Wam powiedzieć, gdzie warto szukać złotego kruszcu – rejony występowania złota w naszym kraju to dzikie miejsca w okolicach Złotego Stoku i Złotoryi. Wystarczy wyposażyć się w odpowiednią miskę, usiąść na brzegu strumienia i już można płukać złoto. Jak robić to prawidłowo? Zobaczcie instruktaż mojego taty (warto włączyć napisy, gdyż rzeka może zagłuszać słowa). Szukanie kamieni szlachetnych Poza złotem szukaliśmy z ojcem rozmaitych minerałów. Te występują głównie na Dolnym Śląsku. Zwróćcie uwagę na dawne kamieniołomy i kopalnie odkrywkowe, czyli miejsca szczególnie niebezpieczne podczas eksploracji, ale bogate w prawdziwe skarby. Do najcenniejszych kamieni należą: chryzopraz, ametyst i kryształ górski. Jak wygląda poszukiwanie tego ostatniego i dlaczego nie jest ono bezpieczne? Jak opowiada mój ojciec, kiedyś na hałdach kopalnianego urobku zlepionych białą gliną można było znaleźć świecące w mocnym świetle kamienie z kwarcu, a z saperkami wojskowymi można je znaleźć i dzisiaj. Najwięcej kryształów górskich znajduje się jednak w kamieniołomach i jaskiniach, do których nie idzie łatwo się dostać, szczególnie bez specjalistycznego sprzętu. Czasami można też znaleźć minerały na odsłoniętych ścianach, luźno osadzone wśród glinki i skał kwarcowych. Autor: Kajetan Adventurer Wilczyński ______________________________________________________________________________________ Bursztyn zasadniczo dzieli się na odmiany i rodzaje ze względu na miejsce jego powstania i występowanie. Regiony w jakich się tworzył, warunki i rodzaj surowca z jakiego powstawał (żywice odmiennych drzew) decydują o jego różnorodności i pięknie. Znanych i wyodrębnionych jest ponad 60 odmian bursztynu, poniżej przedstawiamy najbardziej znane. Bursztyn bałtycki (nazwa geologiczna - sukcynit) zwany też „bałtyckim złotem” - odmiana bursztynu, organiczna substancja - żywica kopalna powstała w warunkach naturalnych przed 40 milionami lat. Pochodzi z trzeciorzędowych utworów (eocen – miocen). Najcenniejszy bursztyn w jubilerstwie i bursztynnictwie. Odmianą bursztynu bałtyckiego jest tzw. kościak, nieprzeźroczysty, barwy kości słoniowej zawierający duże ilości mikroskopijnych pęcherzyków powietrza. Kościak jest bursztynem o największej zawartości kwasu bursztynowego. Trudny w obróbce ze względu na problemy z jego polerowaniem. Burmit – bursztyn z Birmy powstały około 50 mln lat temu. Barwa bursztynu ciemno wiśniowa i rubinowa. Fluorescencja zielonkawa. Najcenniejsze okazy posiadają perłowy połysk. Cechą charakterystyczną burmitu jest brak w jego składzie chemicznym kwasu bursztynowego. Pokłady tego bursztynu zalegają bardzo płytko w dolinie Hukawng i na wzgórzach Nangotaimaw. Bursztyn birmański jest szacowany na ok. 100 mln lat i jest ceniony zwłaszcza na rynku chińskim, ze względu na jego wiek oraz odmiany barwne. Równie cenny i unikatowy jest bursztyn z Fushun. Mimo, że jego wydobycie zostało zakończone, to nadal cieszy się niezwykłą popularnością, głównie na rynku kolekcjonerskim. Jest on starszy od bursztynu bałtyckiego o jakieś 10 mln lat. Ma wiele odmian barwnych: od przezroczysto - żółtego, jakby naturalnie autoklawowanego do czerwonego, a nawet niebiesko fluoryzującego, po nieprzezroczysty, przez Chińczyków zwany "flower amber". W Chinach bursztyn ten jest traktowany jako element dziedzictwa narodowego. Bursztyn japoński – występuje głównie na wyspie Honsiu w jej północnej części, tam też są główne ośrodki jego wydobycia. Bardzo podobny do bursztynu bałtyckiego (sukcynitu) jednak trudniejszy w obróbce. Nieprzeźroczysty, brązowy lub ciemno-pomarańczowy. Bursztyn ten charakteryzują występujące w nim bardzo liczne, drobne plamki. Rumenit – odmiana bursztynu występująca w Rumunii. Bursztyn o przeźroczystej strukturze z licznymi niewielkimi pęknięciami. Barwa czerwono-brunatna. Podobnie jak bursztyn bałtycki bardzo ceniony w jubilerstwie. Liczne okazy tego bursztynu wyglądem i strukturą przypominają masę perłową. Aikait - odmiana rumenitu w znacznym stopniu zasiarczona. Barwa bursztynu czerwono-brązowa lub rzadziej jasna żółta lub żółto miodowa. Bardo kruchy i nieprzeźroczysty bursztyn. Występuje w pokładach węgla brunatnego z okresu końca kredy. Występuje na Węgrzech w okolicach Aika. Bryłki bursztynu niewielkie, rzadko przekraczające 5cm. Bursztyn dominikański – trzeciorzędowa odmiana bursztynu z Dominikany (wyspa Haiti). Jest stosunkowo młody, ma ok. 16 mln lat. Bardzo cenny twardy bursztyn, łatwy w obróbce. W większości (90% wydobywanego bursztynu) to bursztyn doskonale przeźroczysty, niewymagający klarowania i termicznej obróbki niszczącej strukturę. Barwa intensywnie pomarańczowa i miodowa, często czerwona. Zdarzają się bryłki bursztynu w kolorze czarnym, fioletowym i zielonym. Najcenniejsze okazy bursztynu dominikańskiego posiadają unikalną błękitną fluorescencję. Bursztyn dominikański wydobywany jest w trudno dostępnych miejscach, w trudnych warunkach, ręcznie, wyłącznie poza porą deszczową. Ze względu na jego cechy ceny bursztynu dominikańskiego porównywalne są z cenami złota. Bursztyn meksykański – bursztyn liczący 25-35 mln lat z ery oligoceńskiej. Spotykany też pod nazwą bursztynu z Chiapas. Znany głównie z licznie występujących w nim inkluzji. Bardzo zbliżony cechami do bursztynu dominikańskiego o podobnych barwach i twardości. Jego „dojrzewanie” w strefie aktywnej sejsmicznie i wulkanicznie, pod wpływem wysokich temperatur wytworzyło okazy o unikalnej czerwonej barwie. Bursztyn libański – odmiana bursztynu w osadach kredowych (odmiana retynitu z dolnej kredy - ok. 130 mln lat) występuje na Bilskim Wschodzie głównie w Libanie. Barwy - jasnożółta, pomarańczowa, ciemno-czerwona rzadziej kremowa i biała. Spotykane są też bryłki bursztynu w kolorze czerwonym, poprzez brązowy aż do odmian czarnych. Przeźroczysty do prawie nieprzeźroczystego. Bursztyn libański jest szczególnie cenny ze względu na występujące w nim najstarsze inkluzje zwierzęce i roślinne. Bardzo kruchy. Symetyt – bursztyn występujący na Sycylii, stosunkowo młody bo liczący około 25 mln lat (era miocenu). Bardzo cenny bursztyn jubilerski, zielonożółty i czerwony z licznie występującymi w nim inkluzjami. Znane nam złoża tego bursztynu zostały praktycznie wyczerpane. Aikait - bursztyn którego pokłady występują na Węgrzech i we Francji, odmiana rumenitu w znaczym stponiu zasiarczona, zawierająca kwas bursztynowy. Okres powstania to schyłek okresu kredy, występuje w pokładach węgla brunatnego. Bardzo kruchy bursztyn barwy czerwono-brązowej, spotykany rzadziej w barwach żółtych. Większe jego bryłki są nieprzeźroczyste. Walchowit - bursztyn o barwie beżowej występujący na Morawach, charakteryzuje się całkowitą nieprzeźroczystością. Krancyt - odmiana bursztynu spotykana i wydobywana w Saksonii. Pozostaje jeszcze wiele odmian bursztynu takich jak cyberyt, keflachit czy keuperyt ale mają one mniejsze znaczenie tak ze względu na wydobywane ilości jak i znaczenie w jubilerstwie. Kopal – bardzo szczególna odmiana bursztynu. Niektórzy uważają, że tej kopalnej żywicy nie powinno się klasyfikować jako rodzaju czy odmiany bursztynu. Kopal z bursztynem łączy pochodzenie – żywice drzew, różni czas powstania. Bursztyn powstawał od 130 mln (bursztyn libański) do 60 -40 mln lat temu (bursztyn bałtycki), wiek kopalu natomiast to około 2 mln lat. Jest on bardzo miękki, krótki czas jego kamienienia nie utwardził i nie nadał mu właściwości bursztynu. Ma lepką, kleistą powierzchnię z wyraźnie wyczuwalnym zapachem żywicy. Głównym obszarem występowania kopalu jest południowa półkula (Afryka, Dominikana i Kolumbia). Kopal jest bardzo cenną kopaliną ze względu na występujące w nim inkluzje, zastygłe w nim organizmy i fragmenty roślin tamtego okresu zachowały się w stanie nienaruszonym i są nieocenionym źródłem informacji dla paleoentymologów. Kopal często zwany jest fałszywym bursztynem lub niesłusznie "młodym bursztynem" (termin ten zarezerwowany jest dla bursztynu bałtyckiego), bez specjalnych zabiegów nie nadaje się do wykorzystania w jubilerstwie. Imitacje z kopalu utwardza się metodami chemicznymi i pokrywa go specjalnymi lakierami. Łatwym sposobem wykrycia jest wykonanie próby np. acetonem, kopal bardzo łatwo się rozpuszcza i jego powierzchnia natychmiast staje się lepka. Amber Słupsk - Rzeźby z Bursztynu i Bursztyn Sławomir Chowaniec home bursztyn informacje poprzednia strona następna strona Numer wniosku: N N307 103335 Kierownik: dr hab. Ryszard Sałaciński Instytucja realizująca: Uniwersytet Warszawski\Wydział Geologii Typ projektu: własny Dyscyplina naukowa: Geologia, Geofizyka i Geochemia Status: decyzja wydana - niefinansowany Konkurs: 35 Występowanie złóż kopalin użytecznych w Polsce Spis treści: I. Podział złóż kopalin użytecznych. 1 1. Kopalina użyteczna 1 2. Złoże o znaczeniu gospodarczym 2 3. Podział złóż kopalin użytecznych 2 II. Cechy charakterystyczne pokładu. 4 III. Zaburzenia w zaleganiu pokładów 5 1. Pofałdowania 5 2. Uskoki 6 3. Zmiany grubości pokładów i wymycia 7 4. Przerosty Przerosty 8 IV. Płaszczyzny najmniejszej wytrzymałości w złożu 8 V. Charakterystyka złóż kopalin użytecznych występujących w Polsce. 9 1. Złoża węgla kamiennego 9 2. Złoża węgla brunatnego i torfu 9 3. Złoża siarki. 10 4. Złoża soli 10 5. Złoża rud żelaza, cynkowo-ołowianych i miedzi 10 6. Inne kopaliny użyteczne 11 VI. Górnośląskie Zagłębie Węglowe 11 VII. Bibliografia: 12 I. Podział złóż kopalin użytecznych. Od początków górnictwa górnik musiał dysponować wiedzą o złożach, z których wydobywał kopalinę przetwarzaną na surowce mineralne lub ich wyroby pochodne. Początkowo górnicy sami poszukiwali złoża, a następnie ustalano sposób wybierania kopaliny dostosowany do jego budowy geologicznej. Z czasem wyodrębniła się gałąź geologii zwana geologią złóż, zajmująca się kompleksowo badaniem występowania i rozmieszczenia złóż w skorupie ziemskiej. Współczesny górnik korzysta z wyników prac geologii złóż w postaci dokumentacji geologicznej złoża. 1. Kopalina użyteczna Kopalina - surowiec mineralny wydobywany ze skorupy ziemskiej Kopalina użyteczna – surowiec mineralny przedstawiający wartość dla człowieka. Kopalina główna - kopalina, dla której wydobywania wybudowano zakład górniczy. Kopalina towarzysząca - mniej cenne złoże innej kopaliny użytecznej występujące w otoczeniu kopaliny głównej. Na przykład pokładom węgla w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym towarzyszą pokłady bentonitów, łupków szlifierskich lub skał sapropelowych. Skały płonne lub odpadowe - skały, które towarzyszą złożom kopalin użytecznych i nie przedstawiają obecnie wartości. 2. Złoże o znaczeniu gospodarczym Złoże o znaczeniu gospodarczym jest to takie naturalne nagromadzenie w skorupie ziemskiej kopaliny użytecznej, której eksploatacja przynosi korzyść gospodarczą. Złoże o znaczeniu gospodarczym musi spełniać następujące warunki: · na kopalinę użyteczną występującą w złożu w stanie naturalnym lub po przerobieniu na surowiec mineralny jest zapotrzebowanie, · przychód uzyskany ze sprzedaży kopaliny gwarantuje pokrycie wszystkich kosztów związanych z wydobyciem i przeróbką kopaliny, co daje zysk, czyli: Zysk = Przychód - Koszty · zasoby kopaliny użytecznej powinny być takie, aby gwarantowały amortyzację zakładu górniczego i towarzyszących mu obiektów oraz koszt jego likwidacji. Przy podjęciu decyzji o przystąpieniu do eksploatacji musimy uwzględnić podaż i popyt na daną kopalinę użyteczną w ujęciu wieloletnim. 3. Podział złóż kopalin użytecznych Wyróżnia się następujące klasyfikacje złóż: · według użyteczności, · ze względu na genezę, · ze względu na kształt. a. Według użyteczności, Ze względu na użyteczność wyróżnia się pięć zasadniczych grup złóż kopalin użytecznych, jak złoża: — surowców energetycznych (węgle, ropa naftowa itp.), — surowców metalicznych (rudy żelaza, miedzi itp.), — surowców chemicznych (sole, fosforyty, siarka itp.), — surowców skalnych (gliny, piaski, żwiry, skały zwięzłe itp.), — kamieni szlachetnych i półszlachetnych (diament, topaz itp.). b. Ze względu na genezę W geologii najważniejszy jest podział złóż według sposobu i powstania, czyli genezy (magmowe, osadowe, przeobrażone). c. Ze względu na kształt Z górniczego punktu widzenia najważniejszy jest podział złóż według kształtu oraz możliwości eksploatacji Wyróżnia się tu dwie grupy złóż: a) złoża o kształtach prawidłowych (złoża foremne), do których zalicza się: — pokłady pojedyncze lub wiązki pokładów, — żyły pokładowe, b) złoża o kształtach nieprawidłowych (złoża nieforemne), do których zalicza — gniazda, — pnie, — soczewki, — impregnacje, — wiązki drobnych żył, — złoża okruchowe. Pokład jest to złoże przeważnie osadowe, które tworzy warstwę kopaliny użytecznej wśród innych warstw skał osadowych tej samej formacji geologicznej, zalegającą zwykle zgodnie z ogólnym układem wszystkich warstw. Pokłady zajmują zazwyczaj bardzo znaczną powierzchnię, przy czym ich grubość w stosunku do wielkości tej powierzchni jest mała i w pewnych granicach stała. Mogą one występować pojedynczo, tworząc złoża jednopokładowe lub po kilka, a nawet kilkanaście pokładów oddzielonych od siebie warstwami skał płonnych, tworząc złoża wielopokładowe. Pokłady mogą wychodzić na powierzchnię. Miejsce, w którym pokład wychodzi na powierzchnię, nazywa się wychodnią. Wychodnie mogą być obnażone, gdy pokład wraz ze skałami otaczającymi wychodzi bezpośrednio na powierzchnię, lub ukryte, gdy warstwy, wśród których leży pokład przykryte są utworami młodszymi, czyli nadkładem ( W postaci pokładów występują złoża węgla kamiennego, brunatnego, soli, gipsu, anhydrytu, fosforytów i inne. Rys. 1. Złoże wielopokładowe Żyła jest to złoże powstałe przez nagromadzenie się minerału użytecznego w szczelinach skał, odznaczające się znaczną zmiennością pod względem kierunku i grubości oraz zawartości minerału użytecznego (rys. 2). Złoża żylne są zwykle młodsze od otaczających je skał. Pochodzenie złóż żylnych jest różne. Najczęściej są one wynikiem intruzji magmy oraz towarzyszących im procesów, jak również krążenia wody. Przebieg i granice żył są nieregularne i ograniczone do przebiegu szczelin, jakie powstały w górotworze wskutek ruchów tektonicznych. Rozróżnia się żyły pojedyncze i żyły rozgałęzione. Rys. 2. Złoże żylne Gniazda różnią się od żył jedynie kształtem i większymi wymiarami, gdyż powstały przez wypełnienie minerałami użytecznymi dużych rozpadlin lub pieczar w skalach płonnych. W zależności od kształtu złóż gniazdowych nazywa się je soczewkami, słupami lub pniami, a gdy mają bardzo duże rozmiary składami. Różne rodzaje złóż typu gniazdowego przedstawiono na Rys. 3. Złoża a – gniazdowe, b - w kształcie pnia, c – soczewkowe Impregnacje są to drobne nagromadzenia substancji mineralnej rozproszonej w skale płonnej. W tej formie występują złoża rud metali nieżelaznych, metali szlachetnych i innych. Złoża okruchowe są nagromadzeniem luźnych ziaren lub odruchów minerałów użytecznych zmieszanych z ziarnami skał płonnych. Złożami takimi są np. piaski złotonośne. II. Cechy charakterystyczne pokładu. Dla górnika wydobywającego węgle najważniejsze znaczenie mają złoża pokładowe, gdyż w nich występują wszystkie rodzaje węgli kopalnych. Pokład zalega zgodnie z ogólnym układem wszystkich warstw złoża i jest ograniczony mniej lub więcej równoległymi powierzchniami. Warstwy skał zalegające bezpośrednio nad pokładem nazywa się jego stropem, a leżące pod pokładem jego spągiem. Katem nachylenia pokładu nazywa się kąt zawarty między płaszczyzną jego spągu a płaszczyzną poziomą. Z uwagi na wielkość kąta nachylenia i dzieli się: — poziome — o kącie nachylenia do 100, — słabo nachylone — o kącie nachylenia od 100 do 350, — silnie nachylone — o kącie nachylenia od 350 do 450, — strome — o kącie nachylenia powyżej 450 Rozciągłość pokładu (bieg pokładu) – kierunek linii rozciągłości. Linia rozciągłości (linia biegu) – linia powstała w skutek przecięcia się płaszczyzny spągu lub stropu pokładu z dowolną płaszczyzną poziomą. Linię prostopadłą do linii rozciągłości pokładu nazywa się linią nachylenia pokładu. Bieg tej linii od ustalonej płaszczyzny poziomej w górę nazywa się wzniosem pokładu, a w dół — upadem. Grubość pokładu jest to najkrótsza odległość między spągiem a stropem. Grubość pokładów bywa różna, od kilku centymetrów do kilkuset metrów. Rys. 4. Cechy charakterystyczne pokładu. Ze względu na grubość pokłady węgla dzieli się na: — cienkie, grubości do 1,5 m, — średnie, grubości od 1,5 do 3,5 m, — grube, grubości powyżej 3,5 m. III. Zaburzenia w zaleganiu pokładów W czasie, kiedy pokłady się tworzyły oraz już po ich powstaniu podlegały one działaniu różnych czynników (ruchy górotwórcze, lodowce, woda, itp.), które spowodowały liczne zaburzenia i nienormalności w ich zaleganiu, jak pofałdowania, uskoki, zmiany grubości, przerosty, rozszczepienia oraz wymycia. Zaburzenia stanowią duże utrudnienia w prowadzeniu robót górniczych, a czasami nawet uniemożliwiają ekonomicznie uzasadnioną eksploatację kopaliny użytecznej. Dlatego bardzo ważne jest rozeznanie złoża przed rozpoczęciem jego eksploatacji. 1. Pofałdowania Pofałdowanie pokładów powoduje osłabienie skał przez obniżenie ich spoistości, a nawet powstanie spękań i szczelin. Zjawiska te spotyka się głównie w górnych częściach siodeł i dolnych częściach łęków, w związku z czym występują tam zwiększone ciśnienia wymagające stosowania wytrzymalszej obudowy. Rys. 5. Pofałdowanie pokładów Fałdy- należą do zaburzeń ciągłych (warstwy skalne zostały porozrywane, mówi się o zaburzeniach nieciągłych, jeśli powyginane — o zaburzeniach ciągłych). Na rys. 5. pokazano strukturę fałdu. Część fałdu wyniesiona nazywa się siodłem lub antykliną, część wklęsła — łękiem lub niecką lub też synkliną. Części pośrednie noszą nazwę skrzydeł. Zależnie od intensywności ciśnień bocznych działających w czasie ruchów górotwórczych nachylenie skrzydeł zmienia się i powstają różne typy fałdów (rys. 6). Rys. 6. Typy fałdów normalnych a- stojący b- pochylony c- obalony d- leżący Fleksura (przegięcie) to ciągłe przemieszczenie tektoniczne warstw skalnych bez przerwania ich ciągłości, pośrednie pomiędzy fałdem a uskokiem. Bardzo często występuje, jako przedłużenie uskoku. Rys. 7. a – fleksura b – przejście fleksury w uskok 2. Uskoki Uskokiem nazywamy zaburzenia w pierwotnym ułożeniu warstw, polegające na przerwaniu ich ciągłości i przesunięciu względem siebie wzdłuż szczeliny uskokowej. Rys. 8. Elementy uskoku Płaszczyzna uskoku może biec pionowo lub być pochylona pod dowolnym kątem. Zależnie od jej położenia rozróżnia się uskoki: normalne, pionowe i odwrócone (rys. 9). Główne typy uskoków a – normalny skośny b – pionowy c - odwrócony Płaszczyzny uskoku mogą także przebiegać zgodnie z kierunkiem upadu warstw, wówczas nazywa się je poprzecznymi, albo biec równolegle do linii rozciągłości warstw i wtedy nazywa się je podłużnymi, mogą też tworzyć dowolny kąt. Jeżeli natomiast płaszczyzna uskoku tworzy dowolny kąt z linią rozciągłości to wtedy nazywa się je ukośnymi. Skały w sąsiedztwie uskoku bywają często zmiażdżone i wtedy szczelina uskokowa jest wypełniona gruzem, który nazywany bywa brekcją tektoniczną. Takie uskoki często są wypełnione wodą. Stanowią one wtedy duże niebezpieczeństwo, gdyż prowadzenie wyrobisk w pobliżu szczeliny uskokowej może spowodować wdarcie się wody do kopalni. W takim przypadku pozostawia się wzdłuż uskoku filar ochronny, czyli pas nie wy branej calizny. Uskoki rzadko występują pojedynczo, najczęściej występują gromadnie tworząc systemy uskoków, takich jak: wypiętrzenia (zręby), rowy tektoniczne, uskoki schodkowe (rys. 10). Grupy uskoków a) wypiętrzenie b) rów tektoniczny c) uskok schodkowy 3. Zmiany grubości pokładów i wymycia Zmiany grubości pokładów zostały spowodowane nierówno miernym naciskiem sąsiednich skał na bardziej plastyczny od nich węgiel. Tym sposobem powstały ścienienia i zgrubienia pokładów (rys. 11). Ścienienie pokładu do zera nazywa się wyklinieniem. Rys. 11. Ścienienie pokładu Wymycie lub zmycie pokładu jest to całkowite lub częściowe zniszczenie pokładu wskutek erozyjnego działania wody w czasie, gdy był on przykryty cienką warstwą materiału luźnego. 4. Przerosty Przerosty są to warstwy lub wkładki skały płonnej w pokładzie. Gdy grubość przerostów wzrasta, wówczas pokład rozszczepia się na dwa lub więcej cieńszych pokładów (rys. 12). Rys. 12. Rozszczepienie pokładu na więcej cieńszych pokładów IV. Płaszczyzny najmniejszej wytrzymałości w złożu Wytrzymałość skał nie jest równomierna we wszystkich kierunkach. Można w nich wyodrębnić płaszczyzny zmniejszonej wytrzymałości, wzdłuż których dzielenie i odspajanie jest najłatwiejsze. Taką skłonność nazywamy łupnością skał. W skałach osadowych można wyodrębnić trzy rodzaje łupności: - łupność zgodną z kierunkiem uwarstwienia (uławicenie) - poszczególne warstwy skały oddzielone są od siebie równoległymi płaszczyznami, np. płaszczyzny uwarstwienia w pokładzie węgla przebiegają równolegle do stropu i spągu pokładu, - kliważ – skała dzieli się na cienkie płyty ułożone skośnie względem płaszczyzn uwarstwienia, powstał pod naciskiem mas skalnych w czasie ruchów tektonicznych, - cios – są to regularne spękania najczęściej niewidoczne o płaszczyznach prostopadłych do uławicenia, występuje w skałach sztywnych. W pokładach węgla jak i w skałach otaczających największe znaczenie ma przebieg płaszczyzn kliważu nazywanych przez górników ogólnie płaszczyznami łupności. W zależności od kierunku nachylenia płaszczyzn łupności (kliważu) w stosunku do kierunku eksploatacji rozróżniamy łupność wiszącą lub leżącą (rys. 13). Przy łupności leżącej (rys. 13a) urabianie jest daleko łatwiejsze, a wydajność większa niż, przy łupności wiszącej (rys. 13b). Jeżeli chodzi o utrzymanie stropu w ścianie, to łupność leżąca zwiększa jego wytrzymałość dzięki dobremu oparciu o caliznę. Przeciwnie przy łupności wiszącej, strop załamuje się łatwo i przy słabych skałach jest trudniejszy do utrzymania. Rys. 13. Prowadzenie wyrobiska przy łupności a) leżącej b) wiszącej W celu przedstawienia przebiegu płaszczyzn łupności (kliważu) sporządza się na podstawie szeregu pomiarów diagram rozetowy zwany różą spękań (rys. 14). Diagram taki umieszcza się na mapie pokładowej w miejscu wykonanych pomiarów. Rys. 14. Diagram spękań (róża spękań) wykonany dla pokładu węgla i stropu V. Charakterystyka złóż kopalin użytecznych występujących w Polsce. 1. Złoża węgla kamiennego W Polsce węgiel kamienny występuje w trzech rejonach.: Zagłębie Górnośląskie - największe i najzasobniejsze. Zagłębie Dolnośląskie - w znacznej mierze jest już wyeksploatowane i istniejące tam kopalnie zostały zlikwidowane. Zagłębie Lubelskie – najmłodsze, wydobycie prowadzi tam tylko jedna kopalnia. 2. Złoża węgla brunatnego i torfu Węgiel brunatny występuje w różnych rejonach kraju na zachód od doliny Wisły aż po zachodnią granicę kraju. Obszar północny zawiera pokłady węgla brunatnego zalegające na głębokości około 100 m. Złoża są silnie zaburzone, głównie wskutek działalności lodowców, co stwarza niekorzystne warunki eksploatacji. Stwierdzono je w okolicach Gdyni, Szczecina i Olsztyna. Złoża te nie były do tej pory eksploatowane. Obszar lubusko-dolnośląski - złoża węgla brunatnego są najzasobniejsze Dawniej eksploatowano te złoża sposobami podziemnymi, obecnie eksploatuje się je wyłącznie sposobem odkrywkowym. W rejonie obok pokładów grubości 1 do 2 m występuje lokalnie w zapadliskach pokład grubości 40 do 70 m; pokład ten eksploatuje kopalnia węgla brunatnego Turów. Obszar poznański zawiera duże złoża występujące jednak w niekorzystnych do eksploatacji warunkach wśród zawodnionych piasków. Obszar Konin—Łódź - duże znaczenie gospodarcze mają złoża Konin i Bełchatów. Znajdują się tu duże jednostki wydobywcze wraz z zakładami energetycznymi; pokład węgla brunatnego ma tu grubość od 9 do 25 m, lokalnie nawet do ponad 50 m. Głębokość zalegania tych złóż wynosi od 40 do 100 m. Rejon Zawiercia i Częstochowy - zawiera jeden lub dwa pokłady leżące na niewielkiej głębokości, ich grubość wynosi 0,5 do 1 m i więcej, a zasięg jest niewielki. Obecnie złoża te nie są eksploatowane. Złoża torfu występują prawie na terenie całej Polski, głównie na Pomorzu, w Wielkopolsce, nad Narwią i Notecią. Sumaryczna powierzchnia torfowisk zarejestrowanych na terenie Polski wynosi około 1800 tys. ha, a ich grubość nie przekracza zwykle 5 do 8 m. Wykorzystanie torfowisk dla celów przemysłowych jest obecnie nieznaczne. 3. Złoża siarki. Polskie złoża siarki są pochodzenia chemiczno-organicznego. Złoża te są ściśle związane z utworami gipsowymi o zawartości siarki do 30%.Występują w okolicy Tarnobrzegu. 4. Złoża soli Gruba seria solonośna występuje na Niżu Polski Środkowej. Kopalnie eksploatujące tu sole kamienne i potasowo-magnezowe istnieją w Inowrocławiu, Wapnie i Kłodawie. Sole kamienne eksploatowane są także na przedgórzu Karpat w okolicach Bochni i Wieliczki. 5. Złoża rud żelaza, cynkowo-ołowianych i miedzi Przez rudy rozumie się surowce mineralne użytkowane w celu uzyskania z nich metali. Termin ruda używa się w zestawieniu z odpowiednim metalem, np. rudy żelaza, miedzi, ołowiu itp., jak i w zestawieniu z odpowiednim kruszcem, np. ruda magnetytowa, syderytowa, chalkopirytowa, ruda miedzi rodzimej itp. Według użyteczności i zastosowania metali wydziela się siedem grup rud, a mianowicie rudy metali: — żelaznych, czyli „czarnej metalurgii” — żelaza, manganu chromu, — staliwnych, tj. uszlachetniających stal, należą tu rudy niklu, kobaltu, molibdenu, wolframu, wanadu i tytanu, — lekkich — glinu, magnezu, litu, — specjalnych i rzadkich — między innymi antymonu, arsenu, rtęci, bizmutu, kadmu, rubidu, cezu, chromu, berylu, — szlachetnych — złota, srebra, platyny i pokrewnych, — promieniotwórczych — uranu, radu, toru, — nieżelaznych — cyny, miedzi, ołowiu, cynku. W Polsce obecnie eksploatuje się złoża rud miedzi oraz rud cynku i ołowiu. W Polsce jedynymi eksploatowanymi złożami rud miedzi są osadowe złoża łupków miedzionośnych na Dolnym Śląsku okolice Lubina. Oprócz miedzi zawierają one także srebro, złoto, pallad, platynę, ołów i inne metale. Eksploatację złóż rud cynku i ołowiu prowadzono w Polsce przez kilka stuleci w rejonie Bytomia, Olkusza i Chrzanowa. Obecnie eksploatację prowadzi ostatnia kopalnia „Pomorzany” w której stopniowo wygasza się wydobycie rudy. 6. Inne kopaliny użyteczne W Polsce są eksploatowane także ropa naftowa i gaz ziemny oraz surowce skalne i budowlane (marmury, granity, bursztyny, piaski, gips, kamienie szlachetne itd.), ale to pamiętamy w mniejszym lub większym zakresie z lekcji geografii. W rzeczywistości zagadnienie jest bardzo szerokie. Aby go pogłębić proponuję zapoznać się ze stroną Państwowego Instytutu Geologicznego oraz wysłuchać wykładu prof. Mariana Jędryska-Oriona zamieszczonego na poniższym filmie. Film 1 Źródło - You Tube VI. Górnośląskie Zagłębie Węglowe Górnośląskie Zagłębie Węglowe jest jednym z największych zagłębi węglowych w świecie. Jego powierzchnia wynosi około 6400 km2 (wraz z okręgiem ostrawsko-karwińskim), z czego 4500 km2 należy do Polski. Stanowi ono olbrzymią nieckę wypełnioną utworami karbonu górnego (produktywnego), których grubość w części zachodniej wynosi przeszło 6500 m. Karbon górny dzieli się na zasadnicze trzy grupy warstw: a. w dolnej części — brzeżne, b. w środkowej części — siodłowe, c. w górnej części — łękowe. Systematyka pokładów węgla Zagłębia Górnośląskiego występujących w karbonie górnym Grupy Warstwy Numeracja pokładów Łękowa libiąskie 111 – 118 łaziskie 201 – 218 orzeskie 301 – 364 rudzkie 401 – 419 Siodłowa siodłowe 501 – 510 Brzeżna porębskie 601 - 631 jaklowickie 701 – 723 gruszowskie 801 – 848 pietrzkowskie 901 i wyżej Warstwy brzeżne charakteryzują się przewagą łupków ilastych, są dostępne tylko na brzegach Zagłębia (stąd wywodzi się ich nazwa) oraz w wypiętrzeniach tektonicznych. Warstwy te zawierają pokłady węgla koksowniczego, ku wschodowi cała seria cienieje. Warstwy siodłowe w części zachodniej zawierają sześć grubych pokładów węgla o sumarycznej miąższości około 28 m, ku wschodowi pokłady łączą się ze sobą i tworzą w okolicach Dąbrowy Górniczej jeden pokład grubości do 20 m. Warstwy łękowe zawierają łupki i piaskowce oraz dużą liczbę pokładów węgla. Warstwy karbonu produktywnego (górnego) podścielone są utworami karbonu dolnego stanowiącego łupki i piaskowce oraz wapienie. Zagłębie Górnośląskie ma kształt nieregularnego trójkąta, którego podstawę stanowi linia Ostrawa—Karwina—Krzeszowice, a wierzchołek leży w okolicy Tarnowskich Gór. Granica południowa nie jest dokładnie ustalona, gdyż utwory formacji węglowej nakryte są grubymi osadami Karpat. Również granica południowo-wschodnia nie jest dokładnie zbadana. Zasoby węgla stwierdzone i prawdopodobne w pokładach nadających się do eksploatacji do głębokości 1000 m wynoszą ponad 60 mld ton, a do głębokości 2000 m — 150 mld ton. Rys. 15 Szkic tektoniczny Górnośląskiego Zagłębia Węglowego Obecnie eksploatacja koncentruje się na obrzeżach Zagłębia oraz siodłach i wyniesieniach. Stopniowo zagospodarowuje się również nieckę główną, jednak w środkowej części tej niecki utwory węglonośne nakryte są grubą warstwą utworów młodszych. Stąd budowane tu kopalnie prowadzą eksploatację na coraz większych głębokościach. Zebrał i opracował: Czesław Zając wrzesień 2004, styczeń 2015 VII. Bibliografia: -Bielewicz. T, Prus B., Górnictwo, Wydawnictwo Śląsk 1984 r. - Chudek M., Wilczyński S., Żyliński R., Podstawy górnictwa, Wydawnictwo Śląsk 1977 r. - Poradnik górnika, Wydawnictwo Śląsk 1972 r. - Bielewicz. T, Prus B., Honysz J. Górnictwo, Wydawnictwo Śląsk 1993 r. - Zarys nauki o złożach, Wydawnictwo Geologiczne - Warszawa 1964 r. - Prawo geologiczne i górnicze z dnia 4 lutego 1994 r. - T. Szczepanik: Mineralogia petrografia geologia, Warszawa 1961 - Cz. Zając, Miernictwo górnicze Katowice 2012 r

mapa występowania bursztynu w polsce